JURANG PENYAMPAIAN FATWA IBADAH KEPADA PESAKIT HEMODIALISIS DI MALAYSIA: ANALISIS EMPIRIKAL DAN CADANGAN PEMBAHARUAN MEKANISME INSTITUSI FATWA

Authors

  • Zahin Mohamad Tahir MY Program Syariah, Sekolah Pengajian Islam, Kolej Universiti Islam Johor Sultan Ibrahim, Jalan Heman, Kg. Aman, Larkin Jaya, Johor Bahru, Johor, Malaysia & Akademi Tamadun Islam, Fakulti Sains Sosial dan Kemanusiaan, Universiti Teknologi Malaysia, Johor Bahru, Johor, Malaysia https://orcid.org/0009-0005-6501-3755
  • Arieff Salleh Rosman MY Akademi Tamadun Islam, Fakulti Sains Sosial dan Kemanusiaan, Universiti Teknologi Malaysia, Johor Bahru, Johor, Malaysia
  • Khadijah Mohd Husni MY Jabatan Al-Quran dan As-Sunnah, Kulliyyah Ilmu Wahyu dan Sains Kemanusiaan, Universiti Islam Antarabangsa Malaysia, Jalan Gombak, Kuala Lumpur, Malaysia
  • Raja Nurul Ain Raja Nazol Azhar MY Program Syariah, Sekolah Pengajian Islam, Kolej Universiti Islam Johor Sultan Ibrahim, Jalan Heman, Kg. Aman, Larkin Jaya, Johor Bahru, Johor, Malaysia & Akademi Tamadun Islam, Fakulti Sains Sosial dan Kemanusiaan, Universiti Teknologi Malaysia, Johor Bahru, Johor, Malaysia
  • Muhammad Aiman Abdull Rahim MY Program Syariah, Sekolah Pengajian Islam, Kolej Universiti Islam Johor Sultan Ibrahim, Jalan Heman, Kg. Aman, Larkin Jaya, Johor Bahru, Johor, Malaysia
  • Ahmad Safwan Yunos MY Program Syariah, Sekolah Pengajian Islam, Kolej Universiti Islam Johor Sultan Ibrahim, Jalan Heman, Kg. Aman, Larkin Jaya, Johor Bahru, Johor, Malaysia & Akademi Tamadun Islam, Fakulti Sains Sosial dan Kemanusiaan, Universiti Teknologi Malaysia, Johor Bahru, Johor, Malaysia

DOI:

https://doi.org/10.33102/jfatwa.vol31no3.886

Keywords:

Fatwa Ibadah , Pesakit Hemodialisis, Pembaharuan Institusi Fatwa, Penyampaian Fatwa, Malaysia

Abstract

Pewartaan fatwa berkaitan ibadah pesakit kronik di Malaysia bertujuan menyediakan panduan syarak yang jelas. Walau bagaimanapun, sejauh mana fatwa-fatwa ini menjangkau golongan sasaran khususnya pesakit hemodialisis Muslim masih kurang dikaji secara empirikal. Kajian ini meneroka jurang antara kandungan fatwa berkaitan ibadah pesakit dengan kefahaman pesakit hemodialisis serta mencadangkan pembaharuan mekanisme penyampaian institusi fatwa di Malaysia. Berlandaskan kerangka fatwa transmission (Hallaq, 2009), Islamic bioethics (Padela, 2023) dan maqāṣid al-sharīʿah (Auda, 2008), kajian ini menggunakan reka bentuk kualitatif kes (qualitative case study). Tujuh pesakit Muslim yang menjalani hemodialisis dipilih melalui persampelan bertujuan di sebuah pusat dialisis di Pulai, Johor Bahru. Tujuh informan sokongan turut ditemu bual iaitu dua jururawat, seorang doktor pakar nefrologi, dua ahli keluarga dan dua pakar fiqh. Data dikumpul melalui temu bual mendalam separa berstruktur dan dianalisis secara tematik refleksif dengan bantuan perisian NVivo 15. Kebolehpercayaan dapatan diperkukuh melalui kerangka trustworthiness Lincoln dan Guba (1985). Dapatan menunjukkan jurang yang ketara antara fatwa diwartakan dengan kefahaman pesakit. Enam daripada tujuh peserta tidak mengetahui keharusan jamak solat untuk pesakit kronik walaupun fatwa berkaitan telah dikeluarkan oleh Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Majlis Kebangsaan sejak tahun 2000. Keseluruhan peserta tidak pernah mengamalkan tayamum, manakala status puasa semasa dialisis turut menimbulkan kekeliruan walaupun kedudukan fatwa tempatan adalah jelas. Sebaliknya, pemahaman tentang fidyah didapati lebih baik kerana penyebarannya konsisten melalui pelbagai saluran. Kajian mencadangkan tiga pembaharuan iaitu pewartaan fatwa bersepadu khusus pesakit hemodialisis, pembangunan modul pendidikan fiqh dialisis sebagai bahan rasmi institusi fatwa, dan penubuhan mekanisme penyelarasan antara Jabatan Mufti, JAKIM dan pusat-pusat dialisis. Pembaharuan ini berpotensi memperluas peranan institusi fatwa daripada fungsi normatif kepada peranan pemudah cara dalam ekosistem penjagaan kesihatan kronik. 

Downloads

Download data is not yet available.

References

Asiri, W. A., Asiri, A. A. H., & Almutlaq, A. H. (2023). Social support, religiosity, and quality of life among haemodialysis patients in Aseer region, Saudi Arabia. Middle East Current Psychiatry, 30, 34. https://doi.org/10.1186/s43045-023-00306-4

Auda, J. (2008). Maqasid al-Shariah as philosophy of Islamic law: A systems approach. International Institute of Islamic Thought.

al-Bahūtī, M. (1999). Kashshāf al-Qināʿ ʿan Matn al-Iqnāʿ. Maktabat al-Naṣr al-Ḥadīthah.

Bogataj, Š., Pajek, J., Slonjšak, B., & Peršič, V. (2023). Prevalence of impaired physical mobility in dialysis patients: A single-centre cross-sectional study. Journal of Clinical Medicine, 12(20), 6634. https://doi.org/10.3390/jcm12206634

Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101. https://doi.org/10.1191/1478088706qp063oa

Braun, V., & Clarke, V. (2022). Thematic analysis: A practical guide. SAGE Publications.

Bujang, M. A., Adnan, T. H., Hashim, N. H., Mohan, K., Liong, A. K., Ahmad, G., Bak Leong, G., Bavanandan, S., & Haniff, J. (2017). Forecasting the incidence and prevalence of patients with end-stage renal disease in Malaysia up to the year 2040. International Journal of Nephrology, 2017, 2735296. https://doi.org/10.1155/2017/2735296

Dar al-Iftāʾ al-Miṣriyyah. (2004). Ḥukm al-ghasīl al-kulawī athnāʾ al-ṣiyām [Hukum dialisis buah pinggang semasa berpuasa]. https://www.dar-alifta.org/ar/fatwa/details/11306

Dar al-Iftāʾ al-Miṣriyyah. (2021). Ḥukm al-ghasīl al-kulawī athnāʾ al-ṣiyām [Hukum dialisis semasa berpuasa]. https://www.dar-alifta.org/ar/fatawa/16250

Dar al-Iftāʾ al-Miṣriyyah. (2023). Kāyfīyah ṣalāh marīḍ al-fashl al-kilawī athnāʾ ʿamaliyyat al-ghasīl [Bagaimana solat pesakit kegagalan buah pinggang semasa proses dialisis]. https://www.dar-alifta.org/ar/fatawa/18474

Dimon, Z. (2020). Penguatkuasaan kesalahan berhubung fatwa dalam undang-undang jenayah syariah di Malaysia. Journal of Muwafaqat, 3(1), 116–129.

Emara, A. A., Ghareeb, A. H., Fayez, M., & El Wakeel, L. M. (2022). Ramadan fasting in hemodialysis population: Single-center study. Egyptian Journal of Internal Medicine, 34, 63. https://doi.org/10.1186/s43162-022-00150-8

Hallaq, W. B. (2009). Sharīʿa: Theory, practice, transformations. Cambridge University Press.

Hamdy, S. (2012). Our bodies belong to God: Organ transplants, Islam, and the struggle for human dignity in Egypt. University of California Press.

Ibn ʿĀshūr, M. al-Ṭāhir. (2006). Treatise on Maqāṣid al-Sharīʿah (M. El-Tahir El-Mesawi, Trans.). International Institute of Islamic Thought.

Ibn Bāz, ʿA. ʿA. (n.d.). Kayfa yuṣallī man wāfaqa waqt ghasl al-kulya lahu waqt al-ṣalāh? [Bagaimana menunaikan solat jika waktu solat bertembung dengan waktu dialisis?]. https://binbaz.org.sa/fatwas/50111

Ibn Kathīr. (2000). Tafsīr al-Qurʾān al-ʿAẓīm (Vol. 4). Muʾassasah Qurṭubah.

Ibn Nujaym, Z. (1997). Al-Baḥr al-rāʾiq sharḥ Kanz al-daqāʾiq. Dār al-Kutub al-ʿIlmiyyah.

Ibn Qudāmah, ʿA. M. (1969). Al-Mughnī. Maktabah al-Qāhirah.

Ibn Rushd al-Qurṭubī. (1996). Bidāyat al-Mujtahid wa-Nihāyat al-Muqtaṣid. Dār Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī.

IslamSyria. (2021). Ṣalāh wa-ṣiyām marīḍ al-ghasīl al-kilawī [Solat dan puasa bagi pesakit dialisis]. https://islamsyria.com

Ismail, N., Omar, A. F., & Jamaluddin, A. R. (2023). Perspektif Mufti berkaitan faktor penerimaan dan penolakan fatwa di Malaysia. BITARA International Journal of Civilizational Studies and Human Sciences, 6(4), 10–18.

Jabatan Kemajuan Islam Malaysia. (2015). Kompilasi pandangan hukum Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Majlis Kebangsaan Bagi Hal Ehwal Ugama Islam Malaysia (Edisi keempat). Keputusan Muzakarah Kali Ke-49 (19 September 2000): Sembahyang jamak kerana menjalani rawatan penyakit-penyakit kronik di hospital-hospital kerajaan/swasta.

Jabatan Mufti Kerajaan Negeri Sembilan. (2014). Sembahyang jamak kerana menjalani rawatan penyakit-penyakit kronik di hospital-hospital kerajaan/swasta. https://muftins.gov.my/fatwa/

Jabatan Mufti Negeri Selangor. (2002). Fatwa tentang hukum sembahyang jamak kerana menjalani rawatan penyakit-penyakit kronik di hospital kerajaan dan swasta. Warta Kerajaan Negeri Selangor.

Jabatan Mufti Negeri Selangor. (2019). Hukum puasa bagi pesakit buah pinggang yang menjalani rawatan dialisis. https://emusykil.muftiselangor.gov.my

Jabatan Mufti Negeri Selangor. (2022). Soal jawab agama: Hukum berpuasa dan solat bagi pesakit dialisis. https://emusykil.muftiselangor.gov.my

Jawatankuasa Fatwa Negeri Johor. (2012). Hukum puasa bagi pesakit dialisis dan pesakit yang menggunakan inhaler. https://said.johor.gov.my

al-Kāsānī, ʿA. (1986). Badāʾiʿ al-Ṣanāʾiʿ fī Tartīb al-Sharāʾiʿ. Dār al-Kutub al-ʿIlmiyyah.

al-Khīn, M., al-Bughā, M., & al-Sharbajī, A. (1992). al-Fiqh al-Manhajī ʿalā Madhhab al-Imām al-Shāfiʿī. Dār al-Qalam.

Lajnah Dāʾimah lil-Buḥūth al-ʿIlmiyyah wa al-Iftāʾ. (n.d.). Al-ghasīl li-tanqiyat dam marīḍ al-kulā yubṭil al-ṣiyām (Fatwa No. 19851).

Lawson, J. H., Niklason, L. E., & Roy-Chaudhury, P. (2020). Challenges and novel therapies for vascular access in haemodialysis. Nature Reviews Nephrology, 16(10), 586–602. https://doi.org/10.1038/s41581-020-0333-2

Lincoln, Y. S., & Guba, E. G. (1985). Naturalistic inquiry. SAGE Publications.

Mahmud, A. T., Subri Mohd, I. M., & Abdul Majid, N. (2024). Peraturan Majlis Kebangsaan Bagi Hal Ehwal Ugama Islam Malaysia 2022: Ulasan terhadap pindaan Jawatankuasa Muzakarah Majlis Kebangsaan. Journal of Fatwa Management and Research, 29(3), 90–110. https://doi.org/10.33102/jfatwa.vol29no3.589

Maisyaroh, A., Widianto, E. P., Kurnianto, S., & Rizky, H. M. (2024). Spiritual support in chronic renal failure patients with hemodialysis: A systematic literature review. Fundamental and Management Nursing Journal, 7(2), 66–76. https://doi.org/10.20473/fmnj.v7i2.48589

Malterud, K., Siersma, V. D., & Guassora, A. D. (2016). Sample size in qualitative interview studies: Guided by information power. Qualitative Health Research, 26(13), 1753–1760. https://doi.org/10.1177/1049732315617444

al-Nawawī, Y. S. (1991). Rawḍat al-ṭālibīn wa ʿumdah al-muftīn (Vol. 1). al-Maktab al-Islāmī.

Osman, R., Hussein, S. Z., Atarhim, A., & Mahayuddin, Z. R. (2024). A directed content analysis: What are the spiritual needs for Muslim patients’ ongoing haemodialysis treatment? Environment-Behaviour Proceedings Journal, 9(SI20), 31–37. https://doi.org/10.21834/e-bpj.v9iSI20.6087

Padela, A. I. (2023). Methodological and discursive considerations for Islamic bioethics research and writing. TAFHIM: IKIM Journal of Islam and the Contemporary World, 16(1), 31–64. https://doi.org/10.56389/tafhim.vol16no1.2

Padela, A. I., & Zaganjor, H. (2014). Relationships between Islamic religiosity and attitude toward deceased organ donation among American Muslims: A pilot study. Transplantation, 97(12), 1292–1299. https://doi.org/10.1097/01.TP.0000441874.43007.81

al-Qaraḍāwī, Y. (1995). al-ʿIbādah fī al-Islām. Maktabah Wahbah.

al-Qaraḍāwī, Y. (2002). Fiqh al-ṭahārah. Maktabah Wahbah.

Rafati, F., Mashayekhi, F., & Dastyar, N. (2020). Caregiver burden and spiritual well-being in caregivers of hemodialysis patients. Journal of Religion and Health, 59(6), 3084–3096. https://doi.org/10.1007/s10943-019-00939-y

National Renal Registry. (2025). 32nd Report of the Malaysian Dialysis and Transplant Registry 2024. Malaysian Society of Nephrology. https://msn.org.my/nrr/

Sachedina, A. A. (2009). Islamic biomedical ethics: Principles and application. Oxford University Press.

Saifuddin, S., Mat Salleh, M. K., Ali Tajuddin, H. H., & Yahya, M. A. (2024). Kepentingan Pewartaan Fatwa Dalam Penguatkuasaan Undang-Undang Jenayah Syariah Di Malaysia: Satu Analisis: Importance Of Gazettement Of Fatwa In The Enforcement Of Syariah Criminal Law In Malaysia: An Analysis . Al-Qanatir: International Journal of Islamic Studies, 33(4), 20–31. Retrieved from https://al-qanatir.com/aq/article/view/935

al-Shāṭibī, A. I. (1997). al-Muwāfaqāt fī Uṣūl al-Sharīʿah. Dār Ibn ʿAffān.

Sharifah, H., & Norhanaza, M. Y. (2023, November 15). Rukhsah ibadah solat dan prasarana pusat hemodialisis mesra ibadah: Satu penelitian kajian kualitatif. In Proceedings of the International Conference on Syariah & Law 2023 (ICONSYAL 2023) (pp. 164–175). Kolej Universiti Antarabangsa MAIWP. https://conference.uis.edu.my/iconsyal/images/2023/eproceeding/1022.pdf

Skovgaard-Petersen, J. (1997). Defining Islam for the Egyptian state: Muftis and fatwas of the Dār al-Iftā. Brill.

Suhaimi, M. A., Idham, M. A., & Wan Khairuldin, W. M. K. F. (2024). The sighah fatwa and its significance in Malaysia. International Journal of Academic Research in Business and Social Sciences, 14(12), 3308–3316. https://doi.org/10.6007/IJARBSS/v14-i12/24306

Urus, N. S. T., Al-Jarumi, M. A. A. R., Samsudin, M. S., & Yusoff, M. (2022). Hisbah (ombudsmen) is a mechanism for resolving enforcement issues in Malaysia: Changes and difficulties. International Journal of Academic Research in Business and Social Sciences, 12(1), 1933–1941.

Yin, R. K. (2018). Case study research and applications: Design and methods (6th ed.). SAGE Publications.

al-Zuḥaylī, W. (2010). Fiqh al-Islām wa-Adillatuhu (Edisi Melayu). Darul Fikir.

Downloads

Published

30-09-2026

How to Cite

JURANG PENYAMPAIAN FATWA IBADAH KEPADA PESAKIT HEMODIALISIS DI MALAYSIA: ANALISIS EMPIRIKAL DAN CADANGAN PEMBAHARUAN MEKANISME INSTITUSI FATWA. (2026). Journal of Fatwa Management and Research, 31(3), 91-115. https://doi.org/10.33102/jfatwa.vol31no3.886

Similar Articles

61-70 of 416

You may also start an advanced similarity search for this article.